Foto: E. Dulna, 2009 r.

Są w Puszczy Piskiej miejsca, w których historia splata się z naturą w sposób niezwykle głęboki. Krutyń – dziś kojarzona przede wszystkim z malowniczym szlakiem kajakowym i urokliwą architekturą regionalną – kryje w sobie pamięć o czasach, gdy o jej losach decydowali wielcy mistrzowie krzyżaccy i pruscy książęta. Centralnym punktem tej bogatej historii jest dawny zameczek myśliwski, którego losy doskonale odzwierciedlają zmienne dzieje całego regionu.

Puszczańska stanica i książęce schronienie

Początki Krutyni sięgają przełomu XV i XVI wieku. Około 1500 roku, z inicjatywy wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Fryderyka z Myśnii (Friedrich von Meissen), w gęstych ostępach Puszczy Piskiej powstała obronna stanica myśliwska. Obszar ten należał wówczas do wójtostwa sześcieńskiego. Głównym zadaniem strażnicy była ochrona granic i lokalnych zasobów leśnych, ale szybko dostrzeżono walory reprezentacyjne i osłonowe tej lokalizacji.

Z czasem skromną stanicę przebudowano na zameczek myśliwski. Istotnym momentem w jego historii był rok 1527, kiedy to w Prusach wybuchła epidemia dżumy. Szukając bezpiecznego schronienia przed zarazą, w krutyńskim zameczku schronił się sam książę Albrecht Hohenzollern. Budynek musiał być już na tyle reprezentacyjny i dobrze strzeżony, by zapewnić odpowiednie warunki panującemu.

O znaczeniu tej budowli świadczy również fakt, że została ona wyraźnie zaznaczona na słynnej mapie Prus autorstwa Caspara Hennebergera z 1576 roku. Zameczek w XVII wieku regularnie gościł ważne osobistości. Kilkakrotnie przebywał w nim elektor brandenburski Jerzy Wilhelm – wizytował on Krutyń w latach 1620, 1621, dwukrotnie w 1627 oraz w 1629 roku. Kolejne wzmianki w źródłach pisanych potwierdzają istnienie i funkcjonowanie obiektu jeszcze w 1674 roku.

Siedziba leśników i narodziny osady

Około połowy XVII wieku (ok. 1651 r.) zameczek zmienił nieco swój dotychczasowy, wyłącznie reprezentacyjny i obronny charakter. Stał się oficjalną siedzibą nadleśniczego, którego zadaniem było nadzorowanie wszystkich lasów znajdujących się w obwodzie kapitanatu sześcieńskiego.

Był to czas przełomowy dla samej Puszczy Piskiej. Państwo pruskie dążyło do intensyfikacji dochodów, co przełożyło się na masową eksploatację zasobów leśnych. Wokół Krutyni zaczęły powstawać liczne zakłady przetwórcze:

• Smolarnie i dziegciarnie wytwarzające smołę leśną i dziegieć,

• Budy potażowe produkujące potaż niezbędny m.in. w szkle i mydlarstwie.

Wraz z rozwojem przemysłu leśnego wokół siedziby nadleśniczego zaczęła krystalizować się niewielka osada. Jej pierwszymi mieszkańcami byli drwale, tracze, smolarze oraz inni robotnicy leśni. Krutyń przestała być jedynie odosobnioną strażnicą – stała się tętniącym życiem osiedlem pracowniczym. Co istotne, osada utrzymała swój status administracyjny przez kolejne stulecia, funkcjonując jako siedziba władz leśniczych także w 1785 roku.

Wiek XX: Czas przemian administracyjnych

Po II wojnie światowej zameczek myśliwski nadal pełnił funkcje administracji leśnej. W latach 50. i 60. XX wieku mieściła się w nim siedziba Nadleśnictwa Krutyń. W latach 60. funkcję nadleśniczego sprawował tu Stefan Szyszuk, a jego adiunktem był W. Nadolski.

Druga połowa XX wieku przyniosła jednak serię reorganizacji w strukturach Lasów Państwowych:

1. Rok 1973 – Nadleśnictwo Krutyń zostało połączone z sąsiednim Nadleśnictwem Strzałowo. Funkcję leśniczego okręgu krutyńskiego objął wówczas Tadeusz Dąbrowa.

2. 1 stycznia 1979 r. – Nadleśnictwo Krutyń formalnie przestało istnieć jako odrębna jednostka.

3. Lata 80. i początek lat 90. – Choć główna administracja uległa przeniesieniu, budynki gospodarcze dawnego zameczku nadal służyły pracownikom Nadleśnictwa Strzałowo do prowadzenia regularnych obserwacji stanu lasu.

Współczesność i niestabilny los zabytku

Pod koniec lat 90. XX wieku podjęto decyzję o sprzedaży dawnego zameczku myśliwskiego. Obiekt przeszedł w ręce prywatne – kupili go dotychczasowi robotnicy leśni. Przekazanie historycznego budynku w prywatne, rozproszone władanie okazało się jednak dla niego trudnym sprawdzianem.

Brak wystarczających środków finansowych na kosztowne remonty konserwatorskie oraz trudności w osiągnięciu porozumienia między rodzinami zamieszkującymi budynek sprawiły, że ten cenny obiekt historyczny zaczął stopniowo niszczeć. Dziedzictwo sięgające czasów zakonnych i książęcych chyli się dziś ku upadkowi, stanowiąc smutny przykład tego, jak dawna architektura leśna przegrywa w starciu ze współczesnymi problemami własnościowymi i ekonomicznymi.

Zameczek w Krutyni przypomina nam jednak o bogatym dziedzictwie kulturowym Puszczy Piskiej – od obronnych strażnic, przez książęce azyle, aż po wiekowe tradycje polskiego leśnictwa.

Zdjęcie: Budynek siedziby dawnego Nadleśnictwa Krutyń. W 1973r. Nadleśnictwo Krutyń zostało połączone z Nadleśnictwem Strzałowo. W latach osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych w budynkach gospodarczych zameczku pracownicy Nadleśnictwa Strzałowo prowadzili obserwacje lasów. Obecnie budynek częściowo został sprzedany mieszkańcom i niestety niszczeje.

(Źródło: E. Dulna, 2009)

Zdjęcie:  Stefan Szyszuk, leśniczy Nadleśnictwa Krutyń w latach pięćdziesiątych XXw. (Źródło: Saysse – Tobiczyk K., Ziemia Puszcz i Jezior, Warszawa 1975)

Tekst pochodzi z pracy dyplomowej, która została napisana w 2009 r. 

barbara.willan@gmail.com            

Strona internetowa jest wspierana finansowo przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych       i Administracji.

Redaktor strony internetowej: Ewa Dulna

Skontaktuj się z nami

mail: barbara.willan@gmail.com

tel. 606 680 218

ul. Prosta 17/3

Olsztyn 10 - 029

https://stowarzyszeniemazurskie.pl/

https://stowarzyszeniemazurskie.pl/de

Zrobione w WebWave CMS